O nieco paradoksalnym, choć prawnie doniosłym, a zarazem często umykającym uwadze skutku zabezpieczenia długu spółki zastawem na jej udziałach piszemy w niniejszym artykule.

Przedsiębiorcy często zakładają, że przejęcie przez wierzyciela udziałów stanowiących przedmiot zastawu rejestrowego definitywnie prowadzi do wygaśnięcia zobowiązania.  W praktyce skutki wykonania zastawu mogą być jednak znacznie bardziej złożone. Samo przejęcie udziałów nie zawsze oznacza bowiem zakończenie wszystkich rozliczeń pomiędzy stronami. Kluczowe znaczenie ma przede wszystkim to, czy zastawca zabezpiecza zastawem na udziałach spółki dług własny, czy dług spółki?

Zastaw rejestrowy na udziałach w spółce z o.o.

W przypadku zastawu rejestrowego ustanowionego na udziałach w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością znaczenie mają zarówno postanowienia umowy zastawniczej, jak i przepisy Kodeksu cywilnego oraz ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów.

Umowa zastawnicza może przewidywać, że zaspokojenie zastawnika nastąpi przez przejęcie udziałów na własność. Skutek takiego przejęcia powinien być każdorazowo oceniany z uwzględnieniem relacji pomiędzy zastawcą, dłużnikiem osobistym a wierzycielem.

Kiedy wierzytelność wygasa?

Jeżeli zastaw rejestrowy został ustanowiony przez dłużnika na jego własnych udziałach w celu zabezpieczenia jego nieakcesoryjnego zobowiązania osobistego, innego niż poręczenie lub gwarancja, przejęcie udziałów przez zastawnika prowadzi do zaspokojenia wierzyciela przez dłużnika osobistego.

W takim przypadku, w zakresie odpowiadającym wartości przejętych udziałów, wierzytelność wygasa. Nie dochodzi do zmiany wierzyciela ani do powstania roszczenia regresowego na podstawie subrogacji, ponieważ dług został zaspokojony przez podmiot, który osobiście był zobowiązany do jego zaspokojenia.

Jeżeli wartość przejętych udziałów pokrywa całość zobowiązania, wierzytelność wygasa w całości. Jeżeli pokrywa je jedynie częściowo, wierzytelność wygasa tylko w odpowiedniej części.

Kiedy wierzytelność nie wygasa?

Inaczej wygląda sytuacja, gdy zabezpieczenia udziela wspólnik działający jako osoba trzecia, w celu zabezpieczenia długu spółki.

Przykładem jest sytuacja, w której wspólnicy ustanawiają zastaw rejestrowy na należących do nich udziałach w celu zabezpieczenia zobowiązania spółki. Wspólnicy nie są wówczas dłużnikami osobistymi z tytułu zabezpieczonej wierzytelności, lecz odpowiadają rzeczowo z przedmiotu zastawu za dług spółki.

Jeżeli wierzyciel przejmie udziały wspólnika i w ten sposób uzyska zaspokojenie wierzytelności wobec spółki, dług spółki zostaje spłacony de iure z majątku osoby trzeciej, natomiast dług osobisty samej spółki pozostaje bez zmian: nie zostaje zaspokojony i nie wygasa. W takiej sytuacji może dojść do subrogacji ustawowej, o której mowa w art. 518 Kodeksu cywilnego. Wierzytelność wobec spółki nie wygasa i może przejść na wspólnika, który zaspokoił dług spółki poprzez przeniesienie na wierzyciela spółki swojego majątku osobistego, jakim były udziały w spółce. Wspólnik, który z udziałów zaspokoił wierzyciela, może wstąpić w prawa zaspokojonego wierzyciela wobec spółki w zakresie, w jakim doszło do spłaty jej zobowiązania. Paradoksalnym, praktycznym skutkiem przejęcia udziałów przez wierzyciela może być swoista „zamiana ról” pierwotnego wierzyciela spółki i dotychczasowego wspólnika: wierzyciel stanie się wspólnikiem spółki, zaś dotychczasowy wspólnik stanie się wierzycielem spółki z tytułu niespłaconego długu i jego ewentualnych dalszych zabezpieczeń, w tym zabezpieczeń na majątku spółki.

Subrogacja nie występuje w każdym przypadku

Nie każde wykonanie zastawu rejestrowego prowadzi zatem do subrogacji.

Dla oceny skutków wykonania zastawu kluczowe jest zatem ustalenie, czy zastawca jest jednocześnie nieakcesoryjnym dłużnikiem osobistym, czy jedynie osobą trzecią odpowiadającą rzeczowo albo rzeczowo i osobiście za cudze zobowiązanie.

Znaczenie prawidłowej wyceny udziałów

Istotnym elementem wykonania zastawu rejestrowego jest również prawidłowe ustalenie wartości przejmowanych udziałów.

Nie jest to wyłącznie kwestia księgowa. Sposób dokonania wyceny może bezpośrednio wpływać na zakres zaspokojenia wierzyciela oraz na dalsze rozliczenia pomiędzy stronami, w szczególności w przypadku możliwej subrogacji.

Wartość udziałów powinna co do zasady odpowiadać ich rzeczywistej wartości rynkowej, a nie jedynie wartości nominalnej. Przy wycenie należy uwzględnić w szczególności sytuację ekonomiczną spółki, wartość jej majątku, poziom zobowiązań, perspektywy dalszej działalności oraz inne czynniki wpływające na cenę, jaką można byłoby uzyskać w obrocie.

Jeżeli wartość przejętych udziałów jest niższa niż wysokość zabezpieczonej wierzytelności, wierzyciel może zachować roszczenie o zapłatę pozostałej części długu. Jeżeli natomiast wartość udziałów przewyższa wysokość wierzytelności, może powstać obowiązek rozliczenia nadwyżki.

Znaczenie umowy zastawniczej

Istotne znaczenie mają również postanowienia samej umowy zastawniczej.  Umowy tego rodzaju często regulują sposób wyceny udziałów, procedurę ich przejęcia, zasady zaliczenia wartości udziałów na poczet wierzytelności, prawo odkupu, ograniczenia dotyczące dalszego rozporządzania udziałami oraz obowiązki rozliczeniowe stron.

Pominięcie tych postanowień albo ich błędna interpretacja może prowadzić do dalszych sporów, w szczególności dotyczących wysokości pozostałego zadłużenia, obowiązku zwrotu nadwyżki lub zakresu roszczenia przysługującego osobie trzeciej, z której majątku zaspokojono wierzyciela.

Każdy przypadek wymaga odrębnej analizy

Każda sprawa dotycząca wykonania zastawu rejestrowego wymaga indywidualnej analizy dokumentacji, struktury zabezpieczenia oraz relacji pomiędzy zastawcą, dłużnikiem a wierzycielem.

Pozornie podobne sytuacje mogą wywoływać odmienne skutki prawne. W jednym przypadku przejęcie udziałów będzie prowadziło do wygaśnięcia wierzytelności, a w innym – do wstąpienia osoby trzeciej w prawa zaspokojonego wierzyciela.

Ocena prawna powinna zatem obejmować nie tylko sposób wykonania zastawu rejestrowego, lecz także wartość przejmowanych udziałów, zakres zaspokojenia wierzyciela oraz wpływ przejęcia udziałów na dalsze istnienie wierzytelności i wzajemne rozliczenia stron.

Loewen, it’s thinkable.

Autorka: aplikantka adwokacka Aleksandra Roman